Ағылшын тіліндегі Present Perfect: қашан қолданылады, ережелер мен мысалдар
Present Perfect (осы аяқталған шақ) — өткенде болған, бірақ нәтижесі не тәжірибесі қазір маңызды әрекеттерге арналған шақ. I have lost my keys — кілтімді жоғалтып алдым, қазір ол жоқ. She has been to London — оның мұндай тәжірибесі бар. Мұның нақты қашан болғанын айтпаймыз: өткендегі нақты уақыт аталса болды (yesterday, in 2020, last week), енді Past Simple керек.
Орыс тілінде сөйлейтіндерге Present Perfect — ең үйреншіксіз шақ: орыс тілінде «я сделал» деген «кеше істедім» үшін де, «істеп қойдым, міне нәтижесі» үшін де бірдей айтылады. Ағылшын тілінде бұл — екі түрлі шақ.
Present Perfect қалай жасалады
Формула: have / has + етістіктің үшінші формасы (Past Participle).
- have — I, you, we, they есімдіктерімен
- has — he, she, it есімдіктерімен
Дұрыс етістіктердің үшінші формасы -ed жалғауымен аяқталады: work → worked, finish → finished. Бұрыс етістіктерді жаттап алу керек: go → gone, see → seen, do → done, be → been, write → written.
| I / you / we / they | he / she / it | |
|---|---|---|
| Болымды | I have finished. (I’ve finished.) | She has finished. (She’s finished.) |
| Болымсыз | I haven’t finished. | She hasn’t finished. |
| Сұраулы | Have you finished? | Has she finished? |
| Қысқа жауап | Yes, I have. / No, I haven’t. | Yes, she has. / No, she hasn’t. |
’s қысқартуымен абай болыңыз: she’s she is дегенді де, she has дегенді де білдіруі мүмкін. Келесі сөзге қарап ажыратуға болады: She’s working — is, She’s worked — has.
Present Perfect қашан қолданылады
1. Өмірлік тәжірибе — «бұрын-соңды», «ешқашан»
Қашан болғаны емес, фактінің өзі маңызды: өмірде мұндай болды ма, жоқ па.
- Have you ever tried beshbarmak? — Бешбармақты бұрын-соңды жеп көрдіңіз бе?
- I’ve never been to Japan. — Мен Жапонияда ешқашан болған емеспін.
- She has read this book three times. — Ол бұл кітапты үш рет оқыған.
2. Қазір көрініп тұрған нәтиже
Әрекет аяқталды, бірақ оның салдары — осында және қазір.
- I’ve lost my phone. — Телефонымды жоғалтып алдым (қазір ол жоқ).
- He has cut his hair. — Ол шашын алдырды (бұл байқалып тұр).
- The lesson has already started. — Сабақ басталып кетті (кіруге кеш).
3. Жаңа ғана
- I’ve just finished my homework. — Үй тапсырмасын жаңа ғана бітірдім.
- She’s just left. — Ол жаңа ғана кетті.
4. Әрекет өткенде басталып, әлі күнге дейін жалғасып келеді
Күй етістіктерімен (know, live, be, have, work) және for, since сөздерімен.
- I’ve known him for ten years. — Мен оны он жылдан бері білемін (әлі де білемін).
- We’ve lived in Almaty since 2018. — Біз Алматыда 2018 жылдан бері тұрамыз.
Орыс тілінде мұнда осы шақ қолданылады («знаю», «живём»), сондықтан I know him for ten years деп айтқыңыз келіп тұрады — бұл қате.
5. Әлі аяқталмаған кезең
today, this week, this month, this year — егер күн, апта немесе жыл әлі өтіп болмаса.
- I’ve drunk three cups of coffee today. — күн әлі бітпеді.
- Have you seen Aigerim this week?
For әлде since
| For — қанша уақыт | Since — қай сәттен бастап |
|---|---|
| for two hours — екі сағат | since 9 o’clock — сағат тоғыздан бері |
| for three years — үш жыл | since 2020 — 2020 жылдан бері |
| for a long time — көптен бері | since Monday — дүйсенбіден бері |
| for ages — көп заман бойы | since I was a child — бала кезден бері |
Маркер сөздер
| Сөз | Қай жерде тұрады | Мысал |
|---|---|---|
| ever — бұрын-соңды, бір кезде | сұрақтарда, етістіктің алдында | Have you ever been to Astana? |
| never — ешқашан | етістіктің алдында | I’ve never seen snow in May. |
| already — әлдеқашан, қазірдің өзінде | етістіктің алдында (британ ағылшынында) немесе соңында | She’s already paid. |
| yet — сұрақта «...п болды ма», болымсыз сөйлемде «әлі» | соңында | Have you finished yet? I haven’t finished yet. |
| just — жаңа ғана | етістіктің алдында | They’ve just arrived. |
| recently / lately — жақында, соңғы кезде | соңында | I haven’t slept well lately. |
| so far — әзірге, қазіргі сәтке дейін | соңында | We’ve learned 200 words so far. |
Present Perfect әлде Past Simple
Шақ таңдауды шешетін басты сұрақ: бұл нақты қашан болғаны маңызды ма?
| Present Perfect — уақыт маңызды емес немесе әлі аяқталмаған | Past Simple — өткендегі нақты сәт |
|---|---|
| I’ve been to Turkey. — Түркияда болғанмын. | I went to Turkey last summer. — Өткен жазда барып келдім. |
| She has lost her keys. — Кілттері қазір жоқ. | She lost her keys yesterday. — Кеше жоғалтып алды. |
| Have you seen the new film? | Did you see the film on Friday? |
| I’ve worked here for five years. — Әлі де осында жұмыс істеймін. | I worked there for five years. — Сонда жұмыс істедім, қазір істемеймін. |
Тексеру ережесі: сөйлемде yesterday, ago, last…, in 2019, when I was… бар болса немесе солар меңзеліп тұрса — бұл Past Simple. When…? сұрағы да әрдайым дерлік Past Simple шағын талап етеді: When have you arrived? емес, When did you arrive?
Әңгіме көбіне былай құрылады: Present Perfect шағынан басталады (факт, тәжірибе), ал Past Simple шағымен жалғасады (егжей-тегжейі).
— Have you ever been to Charyn Canyon? — Yes, I have. I went there last May. It was amazing.
Американ ағылшынында ауызекі сөйлегенде британдықтар Present Perfect қолданатын жерде де Past Simple жиі қойылады: Have you eaten yet? орнына Did you eat yet? IELTS сияқты емтихандарда классикалық нұсқаны қолданған сенімдірек.
Been әлде gone
- He has gone to Astana. — Астанаға кетті, қазір сонда.
- He has been to Astana. — Астанада болған, қайтып келді.
Жиі кездесетін қателер
| Қате | Дұрыс | Неге |
|---|---|---|
| I have seen him yesterday. | I saw him yesterday. | нақты уақыт — Past Simple |
| I know her for five years. | I’ve known her for five years. | әлі күнге дейін жалғасып келеді — Present Perfect |
| She have finished. | She has finished. | she болса — has |
| I have went there. | I have gone there. | екінші форма емес, үшінші форма керек |
| When have you come? | When did you come? | when — уақыт туралы сұрақ, Past Simple |
| I’ve lived here since three years. | I’ve lived here for three years. | үш жыл — бұл мерзім, for |
Өзіңізді тексеріңіз
Present Perfect немесе Past Simple шағын таңдаңыз.
- I ___ (never / try) sushi.
- We ___ (move) to Almaty in 2021.
- ___ you ___ (finish) the report yet?
- She ___ (lose) her passport, so she can’t fly today.
- They ___ (live) here since 2015.
- I ___ (see) Dana at the lesson yesterday.
- He ___ (just / call) me.
- How long ___ you ___ (know) your best friend?
Жауаптар
1 — have never tried; 2 — moved («in 2021» бар); 3 — Have … finished; 4 — has lost (нәтиже қазір); 5 — have lived; 6 — saw («yesterday» бар); 7 — has just called; 8 — have … known.
Қысқаша
- Формула: have / has + етістіктің үшінші формасы.
- Present Perfect — нәтиже, тәжірибе немесе әлі күнге дейін жалғасып келе жатқан нәрсе маңызды болғанда.
- Өткендегі нақты уақыт аталса — Past Simple қоямыз.
- for — мерзім (for 3 years), since — бастапқы нүкте (since 2020).
- Маркер сөздер: ever, never, already, yet, just, so far, recently.
Present Perfect шағымен Elementary деңгейінде танысады, Pre-intermediate деңгейінде толық өтеді, ал Intermediate деңгейіне қарай сөйлегенде еркін қолданады. Деңгейіңізді тегін тестте біле аласыз, ал Present Perfect шағын басқа шақтармен «Ағылшын тіліндегі барлық шақтар» мақаласында салыстыра аласыз. Осы жай шақ туралы — Present Simple талдауында.
